प्रश्न:1 दरवर्षी राष्ट्रीय हातमाग दिवस (National Handloom Day) केव्हा साजरा करण्यात येत असतो? A) 1 ऑगस्ट B) 6 ऑगस्ट C) 7 ऑगस्ट D) 8 ऑगस्ट उत्तर C) 7 ऑगस्ट प्रश्न:2 61 वा महाराष्ट्र राज्य मराठी चित्रपट पुरस्कार सोहळा संपन्न झाला असून, त्यामध्ये 'सर्वोत्कृष्ट चित्रपट' चा पुरस्कार कोणत्या चित्रपटाला मिळाला आहे? A) जगू आणि जुलियंट B) आशा C) बेहरा D) शिवबा उत्तर: C) बेहरा प्रश्न 3 देशात अवयवदान (Organ Donation) करण्याचे प्रमाण सर्वाधिक कोणत्या राज्यामध्ये आहे? A) महाराष्ट्र B) आंध्र प्रदेश C) तेलंगणा D) कर्नाटक उत्तर: C) तेलंगणा प्रश्न:4'छावा राईड ॲप्लिकेशन' (Chhava Ride Application) कोणत्या राज्याच्या अंतर्गत लवकरच सुरू होणार आहे? A) गुजरात B) महाराष्ट्र C) उत्तर प्रदेश D) मध्य प्रदेश उत्तर:B) महाराष्ट्र प्रश्न:5 जम्मू-काश्मीरचे माजी राज्यपाल सत्यपाल मलिक यांचे वयाच्या कितव्या वर्षी निधन झाले आहे? A) 75 व्या B) 79 व्या C) 82 व्या D) 85 व्या उत्तर:B) 79 व्या प्रश्न:6 उत्तर अमेरिकेतील सर्वात मोठ्या (51 फूट उंच) रामजींच्या पुतळ्याचे अनावरण कोठे झाले आ...
डॉ. जयंत नारळीकर यांचे जीवनकार्य आणि विज्ञान क्षेत्रातील योगदान
प्रसिद्ध खगोलशास्त्रज्ञ, लेखक आणि विचारवंत डॉ. जयंत नारळीकर यांचे पुण्यात वयाच्या ८८ व्या वर्षी निधन झाले. त्यांच्या निधनाने भारतीय विज्ञान आणि शिक्षण क्षेत्राला मोठा धक्का बसला आहे. विज्ञानाच्या प्रसारासाठी त्यांनी आयुष्यभर अथक परिश्रम घेतले. त्यांची लेखनशैली, व्याख्याने आणि संशोधन यातून त्यांनी विज्ञान अधिक जनसामान्यांपर्यंत पोहोचवले. त्यांच्या कार्याची ओळख राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर झाली होती. आज त्यांच्या कार्यावर एक दृष्टिक्षेप टाकूया.
जन्म आणि शिक्षण डॉ. जयंत नारळीकर यांचा जन्म १९ जुलाई १९३८ रोजी कोल्हापूर येथे झाला. त्यांचे वडील वसंत नारळीकर हे गणिताचे प्राध्यापक होते. त्यामुळे घरातूनच त्यांना अभ्यासाची प्रेरणा मिळाली. त्यांनी मुंबई विद्यापीठातून पदवी प्राप्त केल्यानंतर पुढील शिक्षणासाठी इंग्लंडमध्ये केंब्रिज विद्यापीठात गेले. तिथे प्रसिद्ध वैज्ञानिक फ्रेड हॉयल यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी खगोलशास्त्रात पीएच.डी. पूर्ण केली. त्यानंतर त्यांनी संशोधन आणि अध्यापन क्षेत्रात यशस्वी कारकीर्द घडवली.
वैज्ञानिक कार्य डॉ. नारळीकर यांनी खगोलशास्त्र, ब्रह्मांडशास्त्र आणि गुरुत्वाकर्षण यावर महत्त्वपूर्ण संशोधन केले. त्यांनी फ्रेड हॉयल यांच्या सहकार्याने 'हॉयल-नारळीकर सिद्धांत' मांडला. या सिद्धांताने ब्रह्मांडाच्या उत्पत्तीविषयी नवे दृष्टिकोन मांडले. बिग बँग थिअरीच्या पर्यायी सिद्धांत म्हणून हा सिद्धांत ओळखला जातो. याशिवाय त्यांनी सापेक्षतावाद, क्वांटम मेकॅनिक्स आणि डार्क मॅटर यांसारख्या विषयांवरही संशोधन केले.
विज्ञान प्रसार आणि लेखक म्हणून भूमिका डॉ. नारळीकर हे विज्ञान लेखक म्हणूनही प्रसिद्ध होते. त्यांनी मराठी आणि इंग्रजीमध्ये अनेक पुस्तके लिहिली. त्यांनी विज्ञानाच्या कठीण संकल्पना अत्यंत सोप्या भाषेत मांडल्या. 'आमच्या आकाशगंगा', 'जग आणि आपण', 'विज्ञान आणि आपण' ही त्यांची काही प्रसिद्ध पुस्तके आहेत. त्यांनी मुलांसाठी आणि प्रौढांसाठी विज्ञानकथा लिहिल्या आणि व्याख्याने दिली. त्यांच्या लेखनातून विज्ञानाची गोडी लावण्याचे कार्य त्यांनी केले.
संस्थात्मक कार्य डॉ. नारळीकर हे 'आयुका' (Inter-University Centre for Astronomy and Astrophysics - IUCAA) चे संस्थापक-संचालक होते. पुण्यातील सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाच्या परिसरात ही संस्था उभारण्यात आली. या संस्थेमार्फत खगोलशास्त्र आणि ब्रह्मांडशास्त्र क्षेत्रातील संशोधनासाठी विद्यार्थ्यांना आणि शिक्षकांना उत्तम सुविधा पुरवण्यात आल्या. डॉ. नारळीकर यांच्या नेतृत्वात आयुका ही आंतरराष्ट्रीय दर्जाची संशोधन संस्था बनली.
पुरस्कार आणि सन्मान डॉ. नारळीकर यांना त्यांच्या कार्यासाठी अनेक राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले:
पद्मभूषण (१९६५)
पद्मविभूषण (२००४)
शांतीस्वरूप भटनागर पुरस्कार
महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार
फेडरेशन ऑफ इंडियन चेंबर्स ऑफ कॉमर्स अँड इंडस्ट्री (FICCI) पुरस्कार
साहित्य अकादमी पुरस्कार (विज्ञान लेखनासाठी)
याशिवाय त्यांनी भारत सरकारच्या विविध विज्ञान समित्यांवर सल्लागार म्हणून कार्य केले आहे. त्यांना अनेक विद्यापीठांकडून सन्माननीय डॉक्टरेट पदव्या देण्यात आल्या आहेत.
समारोप डॉ. जयंत नारळीकर हे केवळ वैज्ञानिक नव्हते, तर ते एक सच्चे विचारवंत, शिक्षक, लेखक आणि मार्गदर्शक होते. त्यांच्या निधनाने भारताने एक बहुआयामी व्यक्तिमत्त्व गमावले आहे. त्यांनी भारतीय तरुणांना विज्ञानाच्या वाटेवर चालण्याची प्रेरणा दिली. त्यांच्या कार्याची आठवण कायम राहील. विज्ञानाच्या प्रसारासाठी आणि संशोधनासाठी त्यांनी दिलेले योगदान अजरामर राहील.
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा